كتاب‏شناسي شيخ صدوق‏

.img1 { max-width:400px; width: expression(this.width

گذري بر زندگي شيخ صدوق‏

محمد بن علي بن حسين بن بابويه قمي، مشهور به «شيخ صدوق»، در سال 305 هجري قمري، در خاندان علم و تقوي، در شهر قم ديده به جهان گشود. سالهاي 306 و 307 نيز براي ولادت شيخ ذكر شده است. شيخ صدوق، جريان ولادت خود را كه با تقاضاي كتبي پدرش از محضر امام زمان عجل الله تعالي فرجه و دعاي آن حضرت بوده، در كتاب كمال الدين ذكر كرده و آورده:

هرگاه ابو جعفر محمد بن علي الاسود مرا مي‏ديد كه براي فرا گرفتن علم و دانش به محضر استاد مي‏روم به من مي‏فرمود: اين ميل و اشتياق به علم و دانش كه در تو وجود دارد مايه شگفتي نيست, زيرا تو به دعاي امام زمان ـ عجل الله تعالي فرجه الشريف ـ متولد شده‏اي.

پدر بزرگوارش، علي بن حسين بن بابويه قمي، از برجسته‏ترين علما و فقهاي بزرگ زمان خود بود. در آن روزگار، با آنكه عالمان و محدثان بسياري در قم مي‏زيستند، پرچم هدايت و مرجعيت فتوا بر دوش اين عالم عابد و محدث زاهد و صاحب كرامات، يعني علي بن بابويه (پدر شيخ صدوق) بوده است. شيخ صدوق بيش از بيست سال از دوران پر بركت حيات پدر را درك كرد و در اين مدت از محضر پدر و ساير علماي قم كسب علم و حكمت كرد. او در سن 22 يا 23 سالگي بود كه پدر بزرگوارش دار فاني را وداع كرد، وظيفه سنگين نشر احاديث آل محمد ـ صلي الله عليهم اجمعين ـ و هدايت امت را به عهده گرفت. اين عالم بزرگ و آخرين بازمانده خاندان صدوق، پس از عمري پر بركت در سال 381 هجري ديده از جهان فاني فرو بست و به سراي باقي شتافت.

تأليفات فراوان و گوناگون وي در علوم و فنون مختلف اسلامي، هر كدام گوهري تابناك و گنجينه‏اي پايان‏ناپذير است كه هم‏اكنون نيز با گذشت بيش از هزار سال از تاريخ تأليف آنها، به جاي فرسودگي و بي‏رونقي، روز به روز بر ارزش و اعتبار آن افزوده شده و جايگاهي بس رفيع و والا يافته‏اند و در صدر قفسه كتابخانه‏ها و در سينه فقها و دانشمندان جاي دارند. در ادامه معرفي تعدادي از آثار ايشان آمده است.

كتابشناسي شيخ صدوق

1. كتاب التوحيد

موضوع كتاب رواياتي از حضرت رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و ايمه معصومين ـ عليهم السلام ـ پيرامون توحيد و شناخت ذات، صفات، اسما و افعال خداوند متعال و پاداش يكتا پرستان و عرفا، يكتاپرستي و نفي تشبيه، معناي واحد، توحيد و موحد، معناي «قُل هوَ اللّه أحَد»، اثبات جسم و صورت نداشتن خداوند، روايات درباره ديدن خداوند، قدرت، صفات ذات و صفات افعال، تفسير «كل شي‏ء هالك إلا وجهه»، تفسير «و الأرض جميعا قبضته»، نفي زمان و مكان و حركت از خداوند متعال، اسماء الله و مباحث مفيد و مهم كلامي است.

اين كتاب در شناخت خداوند متعال و معرفي ديدگاه شيعه درباره مباحث توحيد، كتابي ارزشمند است. كتاب شامل 583 حديث است كه در 67 باب توسط مؤلف تنظيم شده‏اند. اعتبار كتاب توحيد، مانند ديگر كتاب‏هاي شيخ صدوق، پيوسته مورد توجه علما و فقهاي شيعه قرار داشته و از معتبرترين اصول روايي شيعه به شمار مي‏آيد. روايات آن نيز در بسياري از مجموعه‏هاي روايي شيعه مانند بحار الانوار آمده و به آنها استناد شده است.

شيخ صدوق درباره انگيزه نگارش اين كتاب مي‏گويد: امري كه موجب گشت تا اين كتاب را به رشته تحرير درآورم اين بود كه ديدم برخي از مخالفين به علماي شيعه نسبت تشبيه و جبر مي‏دهند. دليل آن هم رواياتي بود كه در كتاب‏هاي شيعه ديده بودند و با ناآگاهي از معاني و تفسير آنها، معنايي غلط براي آن بيان مي‏كردند و با اين كار چهره مذهب ما را در برابر مردم زشت و ناپسند نشان مي‏دادند. من هم با قصد قربت به درگاه الهي، اقدام به نگارش اين كتاب در توحيد و نفي تشبيه و جبر نمودم. شرح‏هاي متعددي بر اين كتاب نگاشته شده است.

2. ثواب الأعمال و عقاب الأعمال‏

شيخ صدوق در كتاب ثواب الأعمال روايات فراواني را پيرامون بيان اعمال پسنديده و ناپسند و پاداش اعمال نيك و مجازات اعمال بد انسان آورده است.

همچنين وي در اين كتاب رواياتي از ايمه معصومين عليهم السلام درباره اعمال خيري كه خداوند بر آن وعده پاداش داده و اعمال زشتي كه خداوند بر آنها وعده عذاب و عقاب داده آورده است. كتاب ثواب الأعمال مانند ديگر كتاب‏هاي شيخ صدوق پيوسته مورد توجه علما و فقهاي شيعه قرار داشته و از معتبرترين اصول روايي شيعه به شمار مي‏آيد.

ثواب گفتن لا اله الا الله، رفتن به مسجد، تفكر، زيارت پيامبر و ايمه، حفظ قرآن، توبه، عمل به علم، شاد كردن دل برادر مؤمن و ثواب جهاد در راه خدا مي‏باشد.

كتاب عقاب الاعمال نيز شامل موضوعاتي مانند:

مجازات كسي كه در انجام فرامين الهي سستي به خود راه دهد، قسم دروغ، زكات ندادن، اذيت مؤمن، قطع رحم، حاكم ستمگر و مجازات ترك امر به معروف و نهي از منكر مي‏باشد.

كتاب ثواب الأعمال شامل 788 حديث است كه در ضمن 389 عنوان آمده‏اند. كتاب عقاب الأعمال هم شامل 331 حديث است كه در ضمن 131 عنوان آمده‏اند.

روايات اين كتاب در بسياري از مجموعه‏هاي روايي بزرگ شيعه مانند: كتب اربعه، بحار الانوار و وسايل الشيعه نقل شده و به آنها استناد شده است. ‏

اين كتاب دايرة المعارف بزرگي از معارف اسلامي و احكام حلال و حرام مي‏باشد و هيچ فقيه دانشمند و يا اديب نام‏آوري از آن بي‏نياز نيست.

شيخ صدوق درباره انگيزه نگارش اين كتاب مي‏فرمايد: امري كه موجب گشت اين كتاب را به رشته تحرير درآورم روايتي بود از حضرت رسول خدا صلي الله عليه و آله كه مي‏فرمايد:«راهنما بر انجام عمل نيك مانند انجام دهنده آن است»، و آن را «ثواب الأعمال» نام نهادم به اميد آنكه خداوند مرا از پاداش آن محروم نفرمايد و به جز اميد به پاداش الهي و خوشنودي خداوند سبحان چيز ديگري مقصود من نبوده است.

3. الخصال

شيخ صدوق در اين كتاب روايات فراواني درباره مسايل اخلاقي و عقيدتي و ديگر موضوعات مورد نياز جامعه بشري جمع آوري كرده است. اين كتاب در نوع و سبك خود بي نظير است و اولين كتابي است كه به اين سبك به نگارش در آمده است. مؤلف به شكلي زيبا و با توجه به اعداد يك تا هزار، روايات را دسته‏بندي نموده است. ارزش‏كتاب خصال با وجود حجم كم، دايرة المعارف بزرگي از معارف اسلامي و احكام حلال و حرام است و هيچ فقيه دانشمند و يا اديب نام‏آوري از آن بي‏نياز نيست.

همچنين اين كتاب، به مباحث تاريخي، تفسير قرآن، نكات فلسفي و مسايل سياسي نيز اشاره دارد.

كتاب خصال با مطالب مفيد و مباحث گرانقدر خود از مجموعه‏هاي نفيس روايات اهل بيت رسول خدا صلي الله عليه و آله و سلم به شمار مي‏آيد. كتاب حاضر شامل 1255 حديث است و در 26 باب مجزا تنظيم گرديده. عنوان بندي باب‏ها بر اساس ارقام است بدين شكل كه روايات شامل يك خصلت در يك باب آمده و شامل دو خصلت در بابي و شامل سه خصلت در بابي ديگر و...

شيخ صدوق درباره انگيزه نگارش اين كتاب مي‏گويد:

با تحقيق در تأليفات مشايخ و علماي بزرگ گذشته دريافتم كه آنان در بخش‏هاي مختلف علوم كتاب‏هايي نگاشته‏اند, اما درباره رابطه ميان اعداد و صفات پسنديده و ناپسند چيزي نگاشته نشده است.

با توجه به فايده فراوان اين موضوع براي جوينده علم، بر آن شدم تا براي تقرب به درگاه الهي دست به نگارش چنين كتابي بزنم تا به پاداش الهي و خوشبختي و رحمت خداوند متعال نايل گردم و از درگاه ايزد منان خواهانم تا اميدم را نااميد نگرداند چرا كه او بر هركاري تواناست.

اعتباراين كتاب نيز مانند ديگر كتاب‏هاي شيخ صدوق مورد توجه خاص علما و فقهاي شيعه قرار گرفته و روايات آن در بسياري از مجموعه‏هاي روايي شيعه مانند كتب اربعه و بحار الانوار آمده و نقل آنها زينت بخش كتب روايي علماي متأخر از شيخ صدوق شده است.

4. صفات الشيعة

با بالا گرفتن ظلم و ستم خلفاي عباسي و قدرت يافتن دولت‏هاي شيعه در سال‏هاي اوليه غيبت كبري و علاقه روز افزون مردم به اهل بيت رسول خدا صلي الله عليه و آله و سلم، مذهب تشيع طرفداران فراواني پيدا كرده بود. مردم بدون آنكه آگاهي صحيحي از معارف عميق و گسترده تشيع داشته باشند به آن گرويده بودند و شيخ صدوق كه يكي از خدمتگزاران بزرگ معارف اهل بيت عليهم السلام بود با نگارش اين كتاب مردم را از صفات حقيقي شيعه خاندان رسالت آگاه ساخت تا مردم تنها به نام اكتفا نكنند، بلكه در حقيقت نيز پيرو و شيعه آن بزرگواران باشند.

روايات ايمه ـ عليهم السلام ـ درباره صفات و ويژگي‏هاي شيعه و اينكه شيعيان محمد و آل محمد ـ صلوات الله عليهم ـ چه خصوصيت‏هايي را بايد دارا باشند تا شيعيان حقيقي آن بزرگواران باشند، موضوع اين كتاب است. كتاب كه شامل 71 حديث است. از زمان نگارش تا كنون مورد توجه علما و فقهاي شيعه قرار داشته و در بسياري از مجموعه‏هاي روايي بر آن استناد شده مانند: «الدمعة الساكبة» نوشته محمد باقر بن عبد الكريم دهدشتي نجفي و «بحار الانوار» علامه مجلسي و «وسايل الشيعه» شيخ حر عاملي و «مستدرك الوسايل» محدث نوري. علاقه محدث نوري به اين كتاب در حدّي بوده كه محدث نوري يك نسخه از آن را به خط خود نگاشته كه اين نسخه هم‏اكنون در دسترس مي‏باشد.

اين كتاب براي شناخت صفات شيعه حقيقي كتابي بس ارزشمند و قابل توجه است و خواننده با مطالعه آن پي به صفات و ويژگيهايي كه شيعيان اهل بيت بايد دارا باشند مي‏برد و با داشتن مجموعه روايات اخلاقي و عقيدتي و بهترين برنامه براي زندگي مي‏باشد.

5. علل الشرايع‏

علل الشرايع مجموعه رواياتي از حضرت رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و ايمه معصومين ـ عليهم السلام ـ درباره علت برخي از احكام شرعي و عقيدتي است. شيخ صدوق در اين كتاب به علت نام گذاري و علت برخي از كارهاي پيامبران و يا پيامبر اسلام و ايمه معصومين نيز اشاره دارد. اين كتاب براي شناخت علت برخي از احكام اسلام و فلسفه وجودي آنها، مانند اينكه چرا خداوند نماز را واجب گردانيده و اينكه چرا نماز ظهر و عصر يا مغرب و عشا را مي‏توان با هم خواند بسيار راهگشا است.

همچنين دليل برخي از مباحث عقيدتي در آن بحث شده، از جمله اين كه چرا پيامبران از فرشتگان برتر هستند و علت احتياج ما به پيامبر و امام علاوه بر آن دليل برخي از مباحث تاريخي را مستندا ذكر نموده، مانند علت حرمت شكار در روز شنبه بر يهوديان و اينكه چرا حضرت فاطمه زهرا عليها السلام شبانه دفن شد و مباحث مفيد ديگر.

در مجموع، علل الشرايع كتابي ارزشمند و قابل توجه مي‏باشد كه با توجه به روايات اهل بيت رسول خدا، كه تنها راه شناخت معارف و احكام اسلامي است، نگاشته شده است.

از جمله موضوعات كتاب عبارتند از: چگونگي ازدواج فرزندان حضرت آدم عليه السلام با فرشتگان، علت ورود حضرت علي عليه السلام به شوري، دليل آنكه نماز صبح را بلند مي‏خوانيم، بيان علت زكات، اينكه چرا وصيت فقط در يك سوم اموال صحيح است، علت نام گذاري پزشك به طبيب، سرّ حرمت گوشت حيوانات وحشي و بسياري از مباحث مفيد و ارزشمند ديگر.

شيخ صدوق كه خود يكي از بزرگترين روات شيعه به شمار مي‏آيد عمر خود را صرف شنيدن و نقل روايات اهل بيت عصمت و طهارت نمود تا سخنان گهربار آن بزرگواران را به گوش ديگر انسان‏ها و آيندگان برساند.وي با نگارش اين كتاب خدمتي بزرگ در راه شناخت معارف اسلام و انگيزه و علتهاي احكام شرعي نموده است.

علامه مجلسي در اين باره مي‏فرمايد: كتاب‏هاي شيخ صدوق در حدّ كتب اربعه مي‏باشند و دراجازات روايي ما از مشايخ بزرگ شيعه موجود است و بسياري از علما و فقهاي شيعه از آنها روايت نقل كرده‏اند و به لطف خداوند نسخه‏هاي قديمي و تصحيح شده‏اي از آن در اختيار ما مي‏باشد. كتاب علل الشرايع و الأحكام نوشته شيخ صدوق، ابو جعفر محمد بن علي بن حسين بن موسي بن بابويه قمي است. اين كتاب به وسيله شيخ ابراهيم كفعمي با نام« اختصار علل الشرايع» و به وسيله شيخ شرف الدين يحيي بحراني با نام« تلخيص علل الشرايع» خلاصه شده است. همچنين توسط آقا نجفي، شيخ محمد تقي اصفهاني به فارسي ترجمه شده است.

مباحث‏

6. عيون أخبار الرضا عليه السلام‏

شيخ صدوق در اين كتاب روايت‏هاي پيرامون امام رضا عليه السلام و مجموعه رواياتي كه از آن حضرت روايت شده را جمع‏آوري كرده است. كتاب عيون اخبار الرضا از معتبرترين منابع روايي شيعه است كه مانند ديگر كتاب‏هاي شيخ صدوق از ارزش و اعتبار خاصي برخوردار است. اين كتاب در شرح و توضيح بسياري از عقايد شيعه كتابي ارزشمند و مفيد مي‏باشد. شيخ صدوق با جمع‏آوري سخنان و بحث‏هاي امام رضا عليه السلام با ديگر دانشمندان آن دوران بسياري از مباحث مهم اسلامي را مطرح كرده است.

شيخ صدوق اين كتاب را براي هديه به كتابخانه صاحب بن عباد ديلمي، وزير وقت و حاكم شيعي آن دوران نگاشته است. صاحب بن عباد در مدح و ستايش امام رضا عليه السلام اشعاري مي‏سرايد و آن را به شيخ صدوق هديه مي‏دهد و شيخ نيز اين كتاب را در پاسخ به هديه ايشان، به نگارش در مي‏آورند.

مرحوم مير داماد در مدح اين كتاب سروده است:

عيون أخبار الرضا صيقل تجلو عن القلب صداء الكرب

لم يبد للدهر نظيرا لها لناظر في الشرق و الغرب

و كل فن في أساليبها يكفيك و تخلية السرب كالشمس

من نور الهدي مشرق بالسلم يقضي وطر القلب‏

يعني: كتاب عيون اخبار الرضا كتابي شفاف است كه قلب انسان را شفا مي‏دهد.

در تمام روزگار و در نگاه هيچ بيننده‏اي كتابي مانند اين كتاب نگاشته نشده است.

اين كتاب با شيوه‏اي شگفت‏انگيز مانند خورشيد از نور هدايت مي‏درخشد و آرزوي قلب را برآورده مي‏سازد.

كتاب عيون اخبار الرضا بسيار مورد توجه علما و انديشمندان اسلامي قرار گرفته است و ترجمه‏ها و شرح‏هاي فراواني بر آن نگاشته شده است.

7. فضايل الشيعة

بعد از وفات حضرت رسول خدا صلي الله عليه و آله حكومت‏هاي وقت سعي و تلاش فراواني در خانه‏نشين كردن اهل بيت آن حضرت داشتند. آنان پيروان و شيعيان اهل بيت را قتل عام كرده و يا در زندان‏ها و زير شكنجه به شهادت مي‏رساندند.

تبليغات شديدي هم بر عليه شيعه به راه انداخته بودند و به آنها رافضي مي‏گفتند يعني كساني كه راه عموم مردم را ترك كرده‏اند. در اين ميان علما و فقهاي شيعه با فداكاري و از خود گذشتگي به نقل روايات نبي اكرم و اهل بيت آن حضرت درباره مقام و منزلت ايمه عليهم السلام و ياران آنان پرداختند تا مقام حقيقي اهل بيت عصمت و طهارت و شيعيانشان را بر ديگر مسلمانان آشكار نمايند و اسلام حقيقي و راه حق را بر مردم نمايان گردانند. شيخ صدوق نيز يكي از راويان بزرگ شيعه به شمار مي‏آيد كه در همين راستا اين كتاب را به نگارش درآورده است.شيخ صدوق در اين كتاب مجموعه رواياتي از ايمه عليهم السلام درباره مقام و منزلت شيعيان محمد و آل محمد صلوات الله عليهم مي‏آورد و اينكه آنان تنها راهيان راه حق و پيروان حقيقي حضرت رسول خدا صلي الله عليه و آله و سلم مي‏باشند.

در مجموع اين كتاب مجموعه رواياتي اخلاقي و عقيدتي مي‏باشد. اين كتاب كه شامل 45 حديث است، براي شناخت مقام و منزلت اهل بيت عصمت و طهارت و شيعيان و پيروان آنان كتابي بس ارزشمند و قابل توجه است و خواننده با مطالعه آن به جايگاه شيعه در اسلام و نزد حضرت رسول خدا صلي الله عليه و آله و سلم پي مي‏برد.

8. كمال الدين و تمام النعمة

كتاب كمال الدين از قديمي‏ترين و معتبرترين منابع روايي شيعه درباره امام زمان عجل الله تعالي فرجه مي‏باشد. شيخ صدوق در اين كتاب بسياري از مباحث اعتقادي شيعه را درباره آن حضرت بيان فرموده است. وي در اين كتاب مثال‏هاي فراواني از غيبت پيامبران الهي آورده و به بررسي كامل مسيله امامت حضرت مهدي عجل الله تعالي فرجه و تولد ايشان و روايات پيامبر و ايمه عليهم السلام درباره ظهور آن حضرت و كساني كه به خدمت آن حضرت رسيده‏اند و شرايط دوران ظهور ايشان پرداخته است.

شيخ صدوق انگيزه خود را از نگارش اين كتاب اين گونه بيان مي‏فرمايد: بعد از آن كه سفري به مشهد مقدس داشتم و به زيارت علي بن موسي الرضا عليه السلام مشرف شدم به نيشابور رفتم.

در آنجا بيشتر شيعياني كه به ديدن من مي‏آمدند شبهاتي درباره امام زمان عجل الله تعالي فرجه داشتند و من هم سعي فراواني در حل آن شبهات نمودم تا آنكه به قم آمدم. در آنجا نيز شيخ نجم الدين ابو سعيد محمد بن حسن بن محمد بن احمد بن علي بن صلت قمي به ديدارم آمد.

او نيز از من درخواست نگارش كتابي در اين باره داشت و من هم به ايشان وعده اجابت دادم تا آنكه شبي امام زمان عجل الله تعالي فرجه را در خواب ديدم.

آن حضرت به من فرمودند: چرا كتابي درباره غيبت نمي‏نويسي تا خداوند به واسطه آن حوايجت را برآورده سازد؟»

عرض كردم: «اي فرزند رسول خدا من در اين باره چند كتاب نوشته‏ام.»

آن حضرت فرمودند: «اينك كتابي بنويس و در آن به غيبت‏هاي پيامبران الهي نيز اشاره كن.»

پس از آن از خواب بيدار شدم و بر آن شدم تا اين كتاب را به نگارش درآورم.

9. مصادقة الإخوان‏

كتاب حاضر مجموعه رواياتي است كه از حضرت رسول خدا صلي الله عليه و آله و سلم و ايمه معصومين عليهم السلام روايت شده و درباره رابطه ميان افراد مؤمن با يكديگر و حقوقي كه برادران ديني بر هم دارند مي‏باشد و براي شناخت حقوق برادران ديني بر يكديگر، كتابي بس ارزشمند و قابل توجه است و با توجه به روايات اهل بيت رسول خدا كه تنها راه شناخت معارف و احكام اسلامي مي‏باشند نگاشته شده است.

اين كتاب مانند ديگر كتاب‏هاي شيخ صدوق پيوسته مورد توجه علما و فقهاي شيعه قرار داشته و از معتبرترين اصول روايي شيعه به شمار مي‏آيد به طوري كه روايات آن در بسياري از مجموعه‏هاي روايي شيعه مانند كتب اربعه و بحار الانوار و وسايل الشيعه ذكر شده و به آن استناد شده است.

شيخ صدوق با نگارش اين كتاب قدمي مهم براي شناخت معارف اصيل اسلام و شناساندن حقوق برادران مؤمن بر يكديگر برداشته است. كتاب، شامل 125 حديث است كه در ضمن 43 باب تنظيم شده‏اند.

10 . معاني الأخبار

معاني الأخبار مانند ديگر كتاب‏هاي شيخ صدوق، پيوسته مورد توجه علما و فقهاي شيعه قرار داشته و از معتبرترين اصول روايي شيعه به شمار مي‏آيد و روايات آن در بسياري از مجموعه‏هاي بزرگ روايي شيعه مانند:« كتب اربعه»،« بحار الأنوار» و« وسايل الشيعه» آمده و به آن استناد شده است.

اين كتاب براي شناخت معاني اصطلاحات قرآني، روايي، عقيدتي، فقهي و ديگر معارف اسلامي كتابي بس ارزشمند و قابل توجه است كه با توجه به روايات اهل بيت رسول خدا، كه تنها راه شناخت معارف و احكام اسلامي مي‏باشد، نگاشته شده است.

شيخ صدوق، كه يكي از بزرگ‏ترين روات شيعه به شمار مي‏آيد، در تمام عمر خود همتي جز جمع آوري روايات اهل بيت عصمت و طهارت نداشت. وي با نگارش اين كتاب و كتاب‏هاي فراوان ديگر در موضوعات مختلف خدمتي بزرگ در راه شناساندن معارف اصيل اسلام به جهانيان نموده است.

اين كتاب شامل 809 حديث است كه در ضمن 419 باب آمده است و از جمله موضوعات كتاب مي‏توان به: معناي بسم الله الرحمن الرحيم، معناي لوح و قلم، معناي ازدواج نور با نور، معناي جوانمردي و مردانگي، معناي وحدت و تفرقه و معناي سنت و بدعت، معناي سخن حضرت رسول خدا صلي الله عليه و آله و سلم كه مي‏فرمايد:« اختلاف امت من رحمت است»، معناي همسايه و حد همسايگي، معناي غيبت و بهتان و... اشاره كرد.

11. من لا يحضره الفقيه‏

اين كتاب خاوي مجموعه روايات اهل بيت عليهم السلام درباره مسايل فقهي و احكام شرعي است. شيخ صدوق در اين كتاب روايات فقهي را كه از ديدگاه خود صحيح و معتبر بوده جمع آوري نموده است.

اين كتاب يكي از ارزشمندترين منابع روايي شيعه به شمار مي‏آيد و يكي از چهار كتاب معتبر روايي شيعه است و هر مجتهدي در اجتهاد و استنباط احكام شرعي بايد به روايات آن توجه داشته باشد. كتاب من لا يحضره الفقيه از زمان نگارش مورد توجه و استقبال علماي شيعه قرار گرفته است و پيوسته در مجموعه‏هاي بزرگ و كوچك روايي بر آن استناد نموده و از آن روايت نقل كرده‏اند. شيخ صدوق اين كتاب را به درخواست يكي از سادات بزرگوار شهر بلخ به نام شريف الدين ابو عبد الله محمد بن حسين معروف به نعمت نگاشته است.

شيخ صدوق نيز با پذيرفتن اين درخواست مي‏فرمايند من در اين كتاب بنا ندارم تا هر چه روايت شده را نقل نمايم بلكه فقط آن رواياتي را نقل مي‏كنم كه آنها را صحيح و معتبر مي‏دانم و به آن فتوا مي‏دهم و عقيده دارم كه ميان من و خداوند حجت است.

در قرون اوليه اسلامي فقهاي شيعه فقط به روايت و نقل سخنان ايمه عليهم السلام اكتفا مي‏كردند و به خود اجازه گفتن سخني در برابر و يا در كنار سخنان ايمه معصوم نمي‏دادند چرا كه آنان را مرتبط با مركز وحي و معدن حكمت مي‏دانستند. حتي اگر مي‏خواستند كتابي غير روايي به نگارش درآورند سعي مي‏كردند تا از الفاظ روايات استفاده كنند و سخني غير از سخن اهل بيت عصمت و طهارت ننويسند.

شيخ صدوق از آخرين علماي اين دوره به شمار مي‏آيد. در تأليفات ايشان همه كتاب روايت و يا گرفته شده از الفاظ روايات است، به حدي كه برخي از علماي شيعه مي‏گويند اگر درباره مسأله‏اي روايتي نيافتيم به الفاظ شيخ صدوق نيز مي‏توانيم استناد كنيم چرا كه الفاظ ايشان همه استفاده شده از الفاظ روايات است. شيخ صدوق در مقدمه كتاب مي‏فرمايد من روايات اين كتاب را از اصول معتبر و مشهور روايي شيعه گرفته‏ام مانند: كتاب حريز بن عبد الله سجستاني‏، كتاب عبيد الله بن علي حلبي، كتاب‏هاي علي بن مهزيار اهوازي‏، كتاب‏هاي حسين بن سعيد، نوادر احمد بن محمد بن عيسي‏ و بسياري ديگر از اصول اوليه و منابع معتبر روايي.

اين كتاب شامل مباحث فراوان فقهي است، بعد از ايشان از زمان شاگردشان «شيخ مفيد» كم كم اين سبك تغيير كرد زيرا با تغيير نيازهاي روز و هجوم شبهات و ايرادات مخالفان و دشمنان اسلام و ورود فلسفه غرب به جهان اسلام و عقايد و افكار انحرافي، علماي ما مجبور به پاسخ گويي شدند و در صدد حل آن شبهات برآمدند و شيوه‏اي نو در تأليفات علما و فقهاي شيعه پديدار گشت.

شيخ صدوق در اين كتاب حدود 6 هزار روايت نقل كرده است كه عموما در باره مباحث فقهي و احكام شرعي است. بر كتاب «من لا يحضر» شرح‏هاي فراواني نيز نگاشته شده كه در شرح روايات كتاب و بررسي آنهاست

12. الأمالي‏

در اواخر قرن سوم هجري شيوه‏اي در ميان دانشمندان اسلامي ظهور كرد كه آن را فن امالي ناميدند. امالي جمع املا است و آن اينگونه است كه يكي از اساتيد و دانشمندان بزرگ در انجمني، مطالبي را ايراد مي‏كرد و ديگران سخنان او را نوشته و جمع‏آوري مي‏كردند تا به صورت كتابي مي‏شد و آن را امالي مي‏خواندند. از فقهاي بزرگ شيعه آثار گران بهايي به اين شكل به يادگار مانده كه امالي شيخ صدوق از آن جمله است و اثري بس نفيس و ارزشمند مي‏باشد. كتاب امالي از جلسه‏هاي متعددي كه شيخ صدوق هفته‏اي دو روز در روزهاي سه شنبه و جمعه از 18 رجب سال 367 هجري تا روز 11 شعبان سال 368 هجري در مشهد مقدس املا فرموده و شاگردان ايشان نوشته‏اند تشكيل شده است.

متن اين كتاب همان متن احاديث است كه با سلسله سند آورده شده. در اين كتاب تبحر شيخ صدوق در جمع و حفظ احاديث فريقين شيعه و سني به خوبي آشكار است.

شيخ صدوق از هفتاد و يك استاد شيعه و سني استفاده حديث كرده و روايات آنها را با سلسله سندها در كتاب خصال خود آورده است.

منابع:

نرم افزار، گنجينه روايات نور

من لايحضره الفقيه، شيخ صدوق، قم: مؤسسه احياءالكتب الاسلاميه.

امالي، شيخ صدوق، قم: ارمغان طوبي.

كمال الدين، شيخ صدوق، قم: انتشارات جمكران.

التوحيد، شيخ صدوق، قم: ارمغان طوبي.

فرهنگ كتب حديثي شيعه، محمود مدني، تهران: نشر بين الملل وابسته به اميركبير.

به كوشش: دانيال بصير

ابنا